در مصاحبه با عضو هیأت علمی دانشگاه بیرجند صادر شد؛
هشدار درباره تداوم اضافهبرداشت و تنگنای آبی خراسان جنوبی
به گزارش روابط عمومی و اطلاعرسانی دانشگاه بیرجند، دکتر حسین خزیمهنژاد، عضو هیأت علمی دانشگاه بیرجند، گفت: از آغاز سال آبی جاری یعنی (ابتدای مهرماه) آمارهای ثبتشده نشان میدهد بارندگیها نسبت به میانگین مدت مشابه در بلندمدت طی دوره ۳۰ تا ۴۰ ساله، ۲۴ درصد افزایش داشته و همچنین نسبت به سال گذشته هم رشد ۹۲ درصدی داشته است.
رئیس پردیس کشاورزی، منابع طبیعی و محیط زیست، توضیح داد: براساس دادههای ایستگاههای بارانسنجی آب منطقهای، از ابتدای سال آبی تا امروز ۱۱۶ میلیمتر بارش ثبت شده است، در حالی که برخی آمارهای هواشناسی مقدار ۱۲۴.۴ میلیمتر را گزارش میکنند؛ این اختلاف جزئی طبیعی است و در اصل موضوع تغییری ایجاد نمیکند.
کسری مخزن ۴.۲۵ میلیارد متر مکعبی در چهار دهه
ناظر طرح سازگاری با کم آبی خراسان جنوبی با تاکید براینکه افزایش بارشها نباید برای ما حاشیه امن ایجاد کند، افزود: این افزایش نباید موجب غفلت از وضعیت شکننده آبخوانها شود، زیرا استان تنها در سال گذشته ۱۳۰ میلیون مترمکعب اضافهبرداشت ثبت کرده و طی چهار دهه گذشته نیز این رقم به ۴.۲۵ میلیارد مترمکعب رسیده است.
دکتر خزیمهنژاد، دانشیار گروه آموزشی علوم و مهندسی آب در ادامه با یادآوری شاخصهای بینالمللی ارزیابی منابع آبی گفت: طبق شاخص فالکنمارک، برداشت بیش از ۴۰ درصد از منابع آب تجدیدپذیر، منطقه را وارد تنش آبی میکند، به بیان ساده با فرض اینکه ۴۰۰ واحد بارش داشته باشیم که بخش قابل توجهی از آن تبخیر میشود و با این فرض که پس از تبخیر ۱۰۰ واحد آب تجدیدپذیر در دسترس باشد، برداشت بیش از ۴۰ واحد، ورود به محدوده بحران است.
وی افزود: این شاخص توصیه میکند ۶۰ درصد باقیمانده برای محیط زیست، آبخوانها، نسلهای آینده و پایداری اکوسیستم حفظ شود؛ اما در خراسان جنوبی وضعیت متفاوت است، به دلیل خشکسالیهای طولانی و کمبود منابع در سند سازگاری با کمآبی، ۷۵ درصد آب تجدیدپذیر بهعنوان آب قابل برنامهریزی تعریف شده است، یعنی ما عملا ناچار شدهایم برخلاف شاخص جهانی برداشت بیشتری را مجاز بدانیم.
دکتر خزیمهنژاد تاکید کرد: استان حتی از این سقف نیز فراتر رفته است و تنها در سال گذشته ۱۳۰ میلیون مترمکعب اضافهبرداشت داشتهایم؛ رقمی که بهطور مستقیم به آبخوانها آسیب وارد میکند.
وی با بیان اینکه مجموع اضافهبرداشتهای ثبتشده در ۴۰ سال گذشته به ۴.۲۵ میلیارد مترمکعب رسیده است، توضیح داد: این عدد فقط اضافهبرداشت است، نه کل برداشتها، طبیعی است که برداشت واقعی از این هم بسیار بیشتر بوده است.
اضافه برداشت در ۳۵ دشت مطالعاتی
رئیس پردیس کشاورزی، منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه بیرجند عنوان کرد: افزایش مقطعی بارشها نباید ما را از واقعیت کمبود منابع و لزوم اصلاح الگوی مصرف غافل کند، اگر امروز تدبیر نکنیم، آسیبهای عمیقتری به محیطزیست و منابع زیرزمینی وارد خواهد شد.
دکتر خزیمهنژاد با بیان اینکه در ۲۶ دشت از ۳۵ دشت مطالعاتی استان پدیده اضافهبرداشت رخ داده است گفت: میزان برداشت مازاد از تمام آبخوانهای استان رخ داده و همه دشتهای دارای تخصیص وارد وضعیت بحران و ممنوعه بحرانی شدهاند.
وی ادامه داد: در چهار دهه اخیر مجموع این برداشت مازاد از دشتهای خراسان جنوبی به بیش از ۴.۲۵ میلیارد مترمکعب میرسد که پیامدهای گستردهای از جمله فرونشست زمین، تخریب آبخوانها و کاهش توان نفوذپذیری خاک را در پی داشته است.
دکتر خزیمهنژاد افزود: در نتیجه این وضعیت، تمام دشتهای دارای تخصیص استان وارد شرایط بحرانی شده و بخش عمدهای از آنها دچار فرونشست زمین شدهاند.
وی گفت: هنگامی که فرونشست رخ میدهد، خلل و فرج توده خاک که میتوان آن را شبیه یک اسفنج دانست، از بین میرود و حجمی که پیشتر آب در آن ذخیره میشد برای همیشه فشرده میشود؛ در نتیجه ظرفیت ذخیرهسازی سفرههای زیرزمینی از بین میرود.
۹۵ درصد نیاز آبی خراسان جنوبی از منابع زیرزمینی
عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند تصریح کرد: از این پس حتی بارندگیهای شدید نیز نمیتواند به بهبود وضعیت بیلان آب کمک کند زیرا در نبود تخلخل خاک، بارشها بهجای نفوذ، رواناب سطحی ایجاد کرده و نهایتا بهدلیل نرخ بالای تبخیر در استان از بین میرود.
دکتر خزیمهنژاد با تاکید بر اینکه خراسان جنوبی ۹۵ درصد نیاز آبی خود را از منابع زیرزمینی تامین میکند ادامه داد: این رقم در مقیاس کشوری حدود ۵۵ درصد است و همین موضوع وابستگی استان به آبهای زیرزمینی را بسیار شکننده میکند.
وی گفت: براساس محاسبات فنی، آب قابل برنامهریزی برای بخش کشاورزی استان حدود ۳۴۶ میلیون مترمکعب در سال است، اما هماکنون ۵۵۳ میلیون مترمکعب از منابع برداشت میشود که این میزان بیشبرداشت نیازمند کاهش جدی و مدیریت مصرف است.
خزیمهنژاد افزود: در بخش آبهای سطحی نیز از هشت سد در سطح استان تنها حدود ۱۶.۴ میلیون مترمکعب آب ذخیره دارند؛ یعنی ۷۸.۵ درصد ظرفیت مخازن سدها خالی است، البته این نکته هم قابل ذکر است که تنها پنج درصد منابع آبی استان از آبهای سطحی تامین میشود.
وی با بیان اینکه بارندگیهای مقطعی نمیتواند خسارتهای ناشی از برداشتهای بیرویه را جبران کند، اظهارکرد: باید همچنان بر اجرای دقیق سند سازگاری با کمآبی و مدیریت تقاضای آب تاکید شود و هیچ دستگاهی نباید بهدلیل وقوع بارندگی از وظایف خود در زمینه صرفهجویی و کنترل مصرف غفلت کند.
مولف کتاب منابع، مصارف و مسائل آب با بیان اینکه دستگاهها و نهادهای اجرایی باید توسط استانداری مورد پایش و بازخواست قرار گیرند تا عملکرد آنها در اجرای برنامههای سازگاری با کمآبی شفاف شود، افزود: تا زمانی که رویکرد مصرفگرایی در مدیریت منابع آبی استان اصلاح نشود، خطر تخریب جبرانناپذیر دشتها و از بین رفتن سفرههای آب زیرزمینی باقی خواهد ماند.
۷۴ درصد دشتهای خراسان جنوبی ممنوعه یا ممنوعه بحرانی است
دکتر خزیمهنژاد گفت: در حالی که سهم آب تجدیدپذیر استان حدود ۶۲ درصد بیش از ظرفیت برداشت پایدار عنوان شده، هماکنون ۷۴ درصد دشتهای استان در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند.
وی گفت: برنامه سازگاری با کمآبی که از سال ۱۳۹۸ آغاز شده و تا سال ۱۴۱۱ ادامه خواهد داشت، از سال ۱۴۰۲ تاکنون به صورت فعالتری دنبال شده است، البته تاکنون گزارشات دستگاههایی اجرایی در خصوص اقدامات و صرفهجوییهای مرتبط با طرح سازگاری به صورت خود اظهاری بوده و امکان صحتسنجی دقیق گزارشها وجود نداشته است که با تصمیم کارگروه ملی، مقرر شد یک نهاد دانشگاهی بیطرف مسئولیت ارزیابی علمی و صحت سنجی گزارشها را در قالب یک طرح بر عهده بگیرد.
خزیمهنژاد افزود: دانشگاه بیرجند در قالب طرحی با عنوان ارزیابی عملکرد برنامههای سازگاری با کمآبی با شاخصهای معین، مسئولیت این ماموریت را پذیرفته است؛ تیم تخصصی ما متشکل از اعضای هیأت علمی و متخصصان دکترای منابع آب، گزارشهای دستگاهها را تحلیل کرده، بازدیدهای میدانی انجام میدهد و نتایج را در جلسات کارگروه سازگاری ارائه میکند.
وی بیان کرد: از استانداری و دستگاههای اجرایی درخواست کردهایم که دسترسی ما به دادهها و امکان صحتسنجی میدانی را تسهیل کنند تا گزارشها با دقت و بر پایه مستندات واقعی تنظیم شود.
عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند در بخش دیگری از سخنان خود تاکید کرد: نباید بهدلیل تغییر شرایط کشور یا کاهش احتمالی اعتبارات، اقدامات سازگاری با کمآبی متوقف یا کند شود، دستگاههای متولی مانند جهاد کشاورزی، صنعت، شهرداریها و آب و فاضلاب، تکالیف فنی و اجتماعی مشخصی در برابر نسلهای آینده دارند و انجام این وظایف نباید منوط به دریافت یا عدم دریافت اعتبار باشد.
دکتر خزیمهنژاد در پاسخ به پرسشی درباره نتایج آزمایشهای انجامشده بر سن آب مصرفی در دشتهای استان نیز گفت: در جریان کامل جزئیات این طرح که با کارفرمایی شرکت آب منطقهای انجام شده نیستم؛ اما براساس گزارش ارائهشده توسط مدیرعامل آب منطقهای استان، سن آب در دشت رکات حدود ۵۷ سال و در سایر دشتهای بیرجند حدود ۱۷ هزار سال تخمین زده شده است که این موضوع اهمیت حفاظت از منابع آب فسیلی و غیرقابل تجدید را دوچندان میکند.
نظر شما :